स्वप्नातून साकारलेली कला : माझा पाच वर्षांचा सांस्कृतिक प्रवास: उल्का देवऱुखकर

आदिवासी पाड्यांमधून भटकताना त्यांच्या जीवनातील संघर्ष मी जवळून पाहिले. मात्र सर्वात जास्त अस्वस्थ करणारी गोष्ट म्हणजे त्यांच्या कलेला मिळणारे शून्य मूल्य. पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली कला, निसर्गाशी जोडलेली सर्जनशीलता, ओळख नसल्यामुळे हळूहळू लुप्त होत चालली होती.

त्या काळात मी एका पारंपरिक कॉर्पोरेट क्षेत्रात कार्यरत होते. पण मनाच्या एका कोपऱ्यात एक स्वप्न सतत आकार घेत होते या कलाकारांना रोजगार देण्याचे, त्यांच्या कलेला टिकवण्याचे आणि सन्मानाने जगण्याची संधी देण्याचे.

२०१९ मध्ये कोरोना महामारीने सगळं जग थांबवलं, पण माझ्यासाठी तेच परिवर्तनाचं वळण ठरलं. कलेप्रती असलेली माझी निष्ठा, सातत्य आणि समर्पण पाहून वस्त्रोद्योग मंत्रालयाकडून मला स्वतःचा कला-आधारित व्यवसाय सुरू करण्याची संधी मिळाली. ते स्वप्न वास्तवात उतरू लागलं.

यानंतर मी विविध महाविद्यालये, शाळा, अल्युम्नी प्लॅटफॉर्म्स आणि इंटर्नशिप कार्यक्रमांमध्ये कार्यशाळा घेतल्या. आदिवासी महिलांच्या सक्षमीकरणासाठी प्रशिक्षण, तसेच दिव्यांग मुलांसाठी मानसिक आरोग्य व सर्जनशील अभिव्यक्तीच्या कार्यशाळा राबवल्या. या सर्व उपक्रमांचा केंद्रबिंदू एकच होता—कला, संस्कृती आणि वारसा.

राज्यस्तरीय प्रदर्शनं, लोककलेवर आधारित फॅशन शो, सांस्कृतिक उपक्रम यांमधून माझ्या कामाला व्यापक व्यासपीठ मिळालं. अनेक मानाचे पुरस्कार लाभले, पण सामान्य माणसांची दाद हीच खरी प्रेरणा ठरली. प्रवासाने मला खूप काही शिकवलं. चढ-उतारांनी खंबीर केलं. माझी टीम, विशेषतः आदिवासी महिला कलाकारांचा विश्वास आणि साथ, माझा आत्मविश्वास वाढवत राहिली.

हळूहळू आमचं काम देशातील विविध राज्यांत पोहोचलं आणि पुढे आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही विस्तारलं.

आज आमचं कार्यशाळा केंद्र हेच आमच्या तत्त्वज्ञानाचं प्रतीक आहे— जुन्या काळातील मातीच्या घराच्या संकल्पनेत उभारलेलं, जिथे कला निर्माण केली जात नाही, तर जगली जाते. शाळा-महाविद्यालयातील विद्यार्थी येथे आदिवासी जीवनशैली व निसर्गअभ्यासासाठी भेट देतात आणि जिवंत परंपरेचा अनुभव घेतात.

एक कलाकार आणि म्युझ म्हणून मला एक वेगळी ओळख मिळाली. माझा विश्वास एकच होता स्वतःला कला बनवायचं. त्या विचाराने माझं आयुष्य बदललं. विविध कलाकारांनी माझी व्यक्तिचित्रं साकारली. ललित कला अकादमी, जहांगीर आर्ट गॅलरी यांसारख्या प्रतिष्ठित व्यासपीठांवर तसेच सोशल मीडियावर माझी प्रतिमा कलेच्या रूपात मांडली गेली. आजवर १५० हून अधिक कलाकारांनी माझी व्यक्तिचित्रं रेखाटली आहेत ती केवळ माझी प्रतिमा नसून, वारसा, शक्ती आणि कलेप्रती निष्ठेची कथा आहे.

माझ्या छायाचित्रणाने मला आणखी एक ओळख दिली हिरकणी, सातारा यांची ब्रँड अँबेसॅडर म्हणून आणि त्यानंतर ओडिशा संस्कृती व वारसा राजदूत म्हणून निवड झाली ही माझ्यासाठी अत्यंत अभिमानाची बाब आहे.

आज पाच वर्षांचा हा प्रवास मागे वळून पाहताना, तो स्वप्नवत वाटतो. कठोर परिश्रम, श्रद्धा, संघर्ष, अभिमान आणि उद्देश यांनी घडलेला हा प्रवास आहे. आदिवासी पाड्यांतून उमललेलं एक शांत स्वप्न आज एका जिवंत चळवळीत रूपांतरित झालं आहे जिथे कला जपली जाते, संस्कृती सन्मानाने उभी राहते आणि माणसं आत्मसन्मानाने जगतात.

हा केवळ माझा प्रवास नाही.

ही कलेने आपलं स्थान पुन्हा मिळवण्याची कहाणी आहे.

उल्का देवऱुखकर

संस्थापक – कारीगर

सांस्कृतिक राजदूत – ORRA, ओडिशा