विज्ञान आणि कवितेचा अनोखा संगम

जगातील सर्वात प्रसिद्ध टेबल म्हणजे आवर्त सारणी. यात ११८ मूलद्रव्यांची पद्धतशीर मांडणी आहे. ही मांडणी सुरुवातीला रशियन संशोधक दिमित्री मेंडेलीव्ह यांनी केली. मार्च २०१९ मध्ये तिला दीडशे वर्षे पूर्ण झाली आणि युनेस्कोने ते वर्ष ‘आंतरराष्ट्रीय आवर्त सारणी वर्ष’ म्हणून साजरे केले.

अशा या आवर्त सारणीतील ११८ मूलद्रव्यांना कवितेच्या रूपात मांडण्याचे धाडसी आणि नाविन्यपूर्ण काम डॉ. रतीलाल बाबेल यांनी केले आहे. विज्ञान म्हणजे फक्त सूत्रे, अणुअंक आणि रेणुसूत्रे नाही, तर ती एक सुंदर कविता असू शकते, हे या पुस्तकाने सिद्ध केले आहे.

लेखक स्वतःच मनोगतात स्पष्ट करतात, “मी कवी किंवा लेखक नाही, पण एक विज्ञान शिक्षक म्हणून वेगळी मांडणी करण्याचा मी प्रयत्न केला.”

मुले अवतीभवती डोळसपणे पाहतात. आजूबाजूच्या गोष्टी का घडतात, याचा वैज्ञानिक पद्धतीने विचार करतात. विज्ञान विषय अवांतर माहितीसह मांडला तर तो मुलांच्या ध्यानात राहतो. यातूनच कुतूहल आणि जिज्ञासा जागृत होते. याच विचारातून या कवितांचा जन्म झाला.

प्रथम आवृत्तीत ११८ पैकी ३३ मूलद्रव्ये कवितारूपात होती. ती महाराष्ट्रातील विद्यार्थी आणि शिक्षकांना खूप आवडली.

* पहिल्या आवृत्तीपासून दुसऱ्या आवृत्तीपर्यंतचा प्रवास*

प्रथम आवृत्तीचे प्रकाशन स्वामी रामानंदतीर्थ मराठवाडा विद्यापीठाचे माजी कुलगुरू, ज्येष्ठ भौतिकशास्त्रज्ञ डॉ. पंडित विद्यासागर यांच्या हस्ते झाले. “या कवितांमुळे विद्यार्थ्यांना विज्ञान विषय सहज समजण्यास मदत होईल,” असे त्यांनी कौतुकाने म्हटले होते.

शिरूरचे खासदार संसदरत्न डॉ. अमोल कोल्हे यांना ही संकल्पना खूप आवडली. देशात हा पहिलाच प्रयोग असल्याचे त्यांनी नमूद केले.

आंतरराष्ट्रीय कीर्तीचे शास्त्रज्ञ पद्मविभूषण डॉ. रघुनाथ माशेलकर यांनी हा कवितासंग्रह जास्तीत जास्त विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी प्रयत्न करण्याची सूचना केली. त्याच प्रेरणेतून ही दुसरी आवृत्ती प्रकाशात आली.

विशेष म्हणजे, प्रथम आवृत्तीचे इंग्रजी रूपांतरण डॉ. प्रतिक मुणगेकर (FRSA) यांनी अतिशय कमी वेळात पूर्ण केले, त्याला ‘Elements in Concert’ असे नाव दिले. त्यांचीच इच्छा होती की, ११८ मूलद्रव्यांसह संपूर्ण दुसरी आवृत्ती निघावी. ती इच्छा आज पूर्ण झाली आहे.

*या आवृत्तीचे वैशिष्ट्य

या दुसऱ्या आवृत्तीला ज्येष्ठ विज्ञान प्रसारक प्रा. विनय र. र. यांची सखोल प्रस्तावना लाभली आहे.

ते म्हणतात, रसायनशास्त्रासारखा गुंतागुंतीचा आणि रूक्ष वाटणारा विषय लेखकाने काव्याच्या सुंदर धाग्यात गुंफला आहे. अणुसूत्रे, रेणुसूत्रे, समीकरणे लक्षात ठेवणे जिकिरीचे वाटते, पण या कवितांनी ते काम सोपे केले आहे. प्रत्येक मूलद्रव्याला एक व्यक्तिरेखा बनवून त्यांच्या गुणधर्मांना भावनिक आणि कलात्मक स्वरूप दिले आहे.

पहिल्या अणुक्रमांकाच्या हायड्रोजनपासून ते ११८ व्या अणुक्रमांकाच्या

ऑग्नेसन पर्यंत प्रत्येक मूलद्रव्याची वैशिष्ट्ये इतक्या सहजतेने मांडली आहेत की, वाचताना आनंद तर होतोच, पण ज्ञानाचा खजिनाच हाती लागतो.

प्रा. विनय सरांनी एक महत्त्वाची सूचना केली आहे - या कवितांची गाणी बनवून किंवा आधुनिक ढंगाने रॅप साँग्ज बनवून ती सतत कानावर पडली तर रसायनशास्त्राबद्दल आपुलकी निर्माण होईल. या कविता शाळा-महाविद्यालयांमध्ये शिकवल्या जाव्यात, अशीही त्यांची अपेक्षा आहे.

* भाषा आणि शैली*

कवितेची भाषा रसाळ, प्रवाही आणि लयबद्ध आहे. मराठी भाषेची समृद्धी आणि लवचिकता यांचा लेखकाने पुरेपूर उपयोग केला आहे. शब्दांची चपखल निवड, लयबद्ध रचना आणि भावनिक गहनता यामुळे या कविता वैज्ञानिक साहित्याच्या दृष्टीने एक मैलाचा दगड ठरतात.

लेखकाने वैज्ञानिक अचूकता आणि काव्यात्मक सौंदर्य यांचा समतोल खुबीने साधला आहे. काही मूलद्रव्ये आपली माहिती स्वतः सांगत येतात, तर काही ‘ओळखा पाहू’ अशी कोडी घातल्यासारखी पुढे येतात. ही शैली विद्यार्थ्यांना खिळवून ठेवते.

* केवळ विज्ञान नाही, तर मूल्यशिक्षणही*

या पुस्तकाचे आणखी एक मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यातून दिला जाणारा सामाजिक संदेश.

कवितांमधून लेखक सांगतात -

> कमी करा ई-कचरा,

> जुनी उपकरणे डोनेट करा,

> गरजेपुरते खरेदी करा,

> मानवी आरोग्य जपा.

याशिवाय पर्यावरणीय इंधनाचा विचार, समतोल आहार, पांढऱ्या पदार्थांचा कमी वापर, देशी वृक्षांची लागवड, शास्त्रज्ञांबद्दल कृतज्ञता, नाविन्याचा ध्यास आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन - ही मूल्येही कवितांमधून सहजपणे रुजवली आहेत.

म्हणजेच हे पुस्तक फक्त मूलद्रव्यांची माहिती देत नाही, तर पर्यावरण आणि मानवी आरोग्याशी त्यांची जोडणीही करते. आवर्त सारणीचा जणू एक काव्यात्मक नकाशा या पुस्तकात तयार झाला आहे.

कोणासाठी आहे हे पुस्तक?

हे पुस्तक विद्यार्थ्यांपासून ते शिक्षक, पालक, साहित्यप्रेमी आणि विज्ञानप्रेमी - सर्वांसाठी आहे. रसायनशास्त्राची भीती वाटणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी तर हे पुस्तक म्हणजे एक वरदानच आहे.

समारोप

“कविता मूलद्रव्याची” ही केवळ कविता नाही, तर एका संपूर्ण पिढीला विज्ञान आणि साहित्य यांचे सौंदर्य अनुभवायला लावणारा उपक्रम आहे.

विज्ञान आणि कला यांच्यात कोणतीही भिंत नाही, उलट दोन्हींचा मेळ घातला तर मानवी बुद्धी आणि भावना एका नव्या उंचीवर जातात, हे डॉ. बाबेल यांनी दाखवून दिले आहे.

जय जवान! जय किसान! जय विज्ञान!